Waarom vinden mensen wat ze vinden?

Wil je eens meedoen met een gedachtenexperimentje? Beantwoord dan de volgende vragen eens:

  • Wat vind je van de vluchtelingenproblematiek? En waarom?
  • Wat vind je van het huidig pensioensysteem? En waarom?
  • Wat vind je van plofkippen in de supermarkt? En waarom?

De kans is groot dat je ter plekke een aardig antwoord in elkaar kon futselen. Misschien kwam er bij elk van de drie onderwerpen wel een woord als ‘rechtvaardigheid’ voorbij, maar misschien had je ook iets totaal anders. Al met al kreeg je het best makkelijk voor elkaar om een mening te hebben over deze onderwerpen.

En precies dit – je redelijk makkelijke antwoord – is een geweldig psychologisch fenomeen. Hoe dat zit, lees je hieronder.

De ideale denker

Zie eerst eens het ideaalplaatje van een filosoof voor je: een diepe denker, vermoedelijk man, middelbaar, met woeste baard en twinkelende oogjes. Denk Socrates, maar dan full color: dát is nog eens een vent die zich bezighield met grondige meningsvorming.

You're a wizard, Harry!

Nee, niet die

Zo’n soort figuur heeft natuurlijk niet zomaar een mening. Die stelt eerst vragen, om te ontdekken wat hij wel en vooral ook niet weet. Verzamelt feiten en test aannames. En pas na stevig doorvorsen kan hij een antwoord geven op één van de drie bovenstaande vragen.

En zelfs dan is het antwoord omgord met vaag taalgebruik als ‘misschien’, ‘enerzijds…, anderzijds…’ en ‘het zou wel eens kunnen dat…’, want een diepe denker weet als geen ander dat hij er ook maar zo eens náást zou kunnen zitten.

dat vingertje he

Socrates durfde daar gif op in te nemen

En dat hele prachtige ideaalproces is nou net niet wat de meeste mensen doen als ze om een mening wordt gevraagd. En het is waarschijnlijk ook niet wat jij net deed: vermoedelijk slalomde je als een rasechte dr. Clavan om de vragen heen en had je nauwelijks door dat jij je, al verbaal gas gevend, toch wel op erg glad en dun ijs begaf.

Waarom zei je eigenlijk gewoon niet: ‘ik heb geen idee?’.

Wat je vindt is wie je bent

Psychologen weten hier al jaren het antwoord op: meningen zijn geen uitkomst van ons denken, maar een uitkomst van ons interpersoonlijke doen. Zo zei de psycholoog Daniel Katz in 1960 al dat mensen meningen hebben omdat:

  1. De mening hen praktisch voordeel oplevert
  2. De mening hun zelfbeeld (intern) versterkt
  3. De mening een manier is om het fijne zelfbeeld (extern) uit te drukken
  4. De mening helpt een moeilijk probleem simpeler te maken

Meningen hebben dus vooral een sociale of psychologische functie – ze gaan helemaal niet over wat er echt waar is, ze gaan over wat voor persoon iemand ermee toont te zijn.

Dit verklaart waarom de meeste mensen prima een antwoord op ingewikkelde stellingen kunnen spinnen: door over je eigen onkunde heen te bluffen, wek je de indruk bij de mensen om je heen dat je een wereldwijs en slim persoon bent. Niemand wil toegeven dat ze geen idee hebben, want dat zou maar zo eens de suggestie kunnen wekken dat je niet helemaal bij de pinken bent, wat leidt tot dit overbekende cliché TV-topic:

Alles om maar niet te hoeven toegeven dat je het gewoon even niet weet.

In organisaties en in de politiek wordt hier driftig gebruik van gemaakt, door sociale druk in te zetten om meningen op te dringen. Socialisten proosten met ‘Voorwaarts, Marx!’ en verandermanagers zetten de status quo weg als ‘ouderwets, 20ste eeuws’ – want niemand wil ouderwets zijn.

Dit gaat zelfs zo ver dat je mensen met een beetje sociale druk een petitie kunt laten tekenen tegen water – op zuurstof na de meest basale levensbehoefte:

Let overigens op hoe deze video en vergelijkbare argumenten over de manipuleerbaarheid van meningen vooral zijn opgepakt door klimaatsceptici (ongeacht of Penn en Teller dat ook zo bedoelden): het zijn de ‘linkse pluizen’ die typische ‘joiners’ zijn – daar wil jij, beste kijker, toch niet bij horen? Jij hoort toch bij de kritische denkers die precies hetzelfde denken als wij?

Redelijkheidsremedies

Eigenlijk is dit best deprimerend: wij kunnen mensen maar moeilijk scheiden van hun meningen. Gelukkig zijn hier remedies tegen.

Één van die remedies is debat: voer eens een wedstrijdje. Maar dan met één voorwaarde: verdedig, gewoon voor de lol, eens exact het tegenovergestelde van wat je anders zou verdedigen. Ben je voor de doodstraf? Verdedig dan eens dat je er tegen bent. Ben je tegen het toelaten van vluchtelingen? Leg dan eens uit waarom je ervoor zou zijn.

Je merkt dan dat je ineens de redelijkheid van een ánder standpunt begint in te zien. Wie weet verander je wel van mening – terwijl je stiekem dezelfde persoon blijft. Langzaam begin je dan mensen en hun meningen van elkaar te scheiden.

Een andere remedie is misschien wel de remedie die die oorspronkelijke diepe denker destijds ook al suggereerde: geef gewoon maar eens toe dat je het ook niet helemaal zeker weet. Jij wilt toch ook laten zien dat je een redelijk, weldenkend persoon bent?

Geen reacties

(optioneel veld)
(optioneel veld)
Dit is om geautomatiseerde reacties te voorkomen. Het antwoord is natuurlijk 'negen', voor het geval uw talent voor hoofdrekenen u in de steek liet.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.