Verdiende Geert Wilders die debatprijs wel?

Vorige week tijdens de Algemene Beschouwingen heeft het Nederlands Debat Instituut een debatprijs uitgereikt voor de beste debater van de Algemene Beschouwingen, en die is gegaan naar….(tromgeroffel)…Geert Wilders!

En in heel Nederland reageerden beroepsdebaters ontzet – alsof miljoenen stemmen uitriepen in wanhoop en plots het zwijgen werd opgelegd.

https://www.youtube.com/watch?time_continue=41&v=U1FGkk6ZhTQ

Zo klonk dat ongeveer

Er was blijkbaar iets verschrikkelijks gebeurd: hoe kan zo’n spreker nu zo’n eerbetoon krijgen? Hieronder een analyse.

Wat is definitie van een goede debater?

Je kunt het oneens zijn met Geert Wilders. Je kunt vinden dat wat hij zegt inhoudelijk onzinnig, onjuist of onfris is. En dan kun je maar zo vinden dat Geert Wilders sowieso geen prijs verdient. Als dit jouw reden was om te vinden dat Wilders deze prijs niet verdiende, dan moeten we je teleurstellen: een debatprijs gaat over de vorm, en niet de inhoud.

De vraag is wat je dan precies bedoelt met ‘vorm’. Wanneer is iemand een goede debater? Welke criteria hanteer je? Uit de toelichting blijkt dat de jury criteria van het klassieke vakgebied van de retorica gebruikt, want de nadruk ligt vooral op ‘hoe Wilders zijn betoog opbouwde’.

En ‘retorica’ is voor een debat nu precies het verkeerde criterium. Zoals mijn mede-auteur Jean Wagemans en ikzelf duidelijk maken in ons boek ‘Argumentatie en debat’ (hier te koop, en alleen maar vijfsterrenreviews op Managementboek!), is het fenomeen dat we ‘debat’ noemen beter te bekijken door de bril van een andere klassieke traditie: de dialectica.

https://www.youtube.com/watch?v=FWxRAxeamIA

Dialectica, of trial by combat – één van die twee

Net als retorica houdt dialectica zich bezig met hoe mensen elkaar van hun standpunten overtuigen. Het cruciale verschil is dat dialectica bestudeert hoe gelijkwaardige partners gezamenlijk tot de oplossing van een meningsverschil komen, terwijl retorica zich meer bezighoudt met het zo aantrekkelijk mogelijk presenteren van het eigen standpunt.

Dit theoretische verschil uit zich in de praktijk onder meer door de concrete houding en acties die een spreker hanteert jegens diegenen die zij wil overtuigen. Zo zal een slimme debater meer van haar tijd kwijt zijn aan luisteren en vragen stellen. Sterker nog, de dialecticus bij uitstek, Socrates, deed niets anders dan vragen stellen. En wanneer een slimme debater dan spreekt, dan zal ze vooral met inhoudelijke argumenten komen die ook de wederpartij zouden kunnen overtuigen.

Dit maakt dialectica hét instrument van beroepsdebaters in de boardroom, de raadszaal of de rechtszaal. Een persoonlijke aanval of belediging in serieuze besluitvorming betekent dat je je wederpartij per definitie niet overtuigt. Daarom zal een verstandige advocaat nooit de rechter persoonlijk aanvallen, een raadslid nooit de wethouder bedreigen en zal een verstandige wetenschapper zijn onderzoek nooit verdedigen door zijn inhoudelijke tegenstanders belachelijk te maken – dat soort argumentatievormen overtuigt de partij die je wilt overtuigen nooit.

https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=fmX2VzsB25s

Precies hoe je niet je wederpartij moet overtuigen

In de context van de Tweede Kamer is een effectieve debater iemand die concessies loskrijgt van een minister, iemand die steun krijgt voor moties en amendementen, meer fracties achter zich krijgt en zodoende het beleid haar kant op stuurt.

En zo bezien is het succes van Wilders mager. Want wat doet hij met zijn speech? Hij vervreemdt zich van de Kamer en spreekt de kiezer aan. Hij jaagt medepolitici tegen zich in het harnas en preekt voor eigen parochie. Geert heeft geen gesprekspartners, hij heeft een publiek. De jury heeft hem dus de hoofdprijs voor een ánder spelletje toegekend: Wilders debatteert niet, hij oreert.

Welke stijlfiguur wint waarom?

Maar vooruit: stel dat we het debat inderdaad bekijken door de bril van de rap battle-retorica die de vakjury propageert. Is Wilders’ gebruik van stijlfiguren als rijm (‘tikkende tijdbom’, ‘vrijheid, veiligheid, identiteit’), claptraps (‘Nederland wil geen…’ zes maal herhaald, ‘elke stad, ieder dorp, iedere wijk’) en metaforen (‘asieltsunami’) niet genoeg om hem een retoricaprijs te geven?

https://youtu.be/BhhFPgQDpkY?t=1m42s

Je rijm wint ’t in ieder geval niet van deze échte experts, Geert

Misschien, maar dat oordeel moet je dan wel politiek objectief maken en goed kunnen uitleggen. En dat is niet wat de jury doet, wat onder meer blijkt uit de stijlfiguur waar ze het meeste van onder de indruk waren: ‘de lijst’, het opdreunen van de gemeentes die al asielzoekerscentra hadden. Hierover schreef de jury: “Een ijzersterke illustratie die tot groot ongemak in de vergaderzaal leidde, omdat hij daarmee de omvang van het probleem voelbaar maakte.”

Het bovenstaande citaat is politiek niet objectief, wat je ontdekt als je dit oordeel ontleedt in de aannames waaruit het is samengesteld:

  • Er is een probleem
  • Wilders maakt de omvang ervan voelbaar via een ‘ijzersterke’ illustratie
  • Daardoor was er groot ongemak in de zaal

Het gebrek aan politieke objectiviteit zit hem in de woorden ‘probleem’, ‘daardoor’, ‘groot ongemak’ en ‘ijzersterk’. Over dat eerste woord: wat je een probleem vindt, hang af van je politieke kleur. Natuurlijk vindt Geert Wilders asielzoekerscentra een probleem, maar zijn politieke tegenstanders vinden ze juist een oplossing of zelfs een uitgelezen kans.

Over ‘daardoor’ en ‘groot ongemak’: Het is maar de vraag of de zaal wel écht ongemak voelde, maar zelfs als dat zo was: ligt dat redengevende verband wel zo? Is het niet veel waarschijnlijker dat de politieke tegenstanders van Wilders zich vooral ongemakkelijk voelden omdat ze walgden van wat zij zijn ‘rechts-rabiate retoriek’ zouden noemen, niet omdat ze ineens overtuigd raakten van hun eigen ongelijk?

Ook groot ongemak bij het publiek en niet door de ‘ijzersterke stijlfiguren’

Eerlijk is eerlijk - ik denk niet dat de jury zich ervan bewust was dat ze in hun toelichting en oordeel kritiekloos in het frame van Wilders stapten. Misschien maakt dat Wilders retorisch wel weer sterk: dat hij zelfs een ogenschijnlijk neutrale vakjury per ongeluk politiek kleur kan laten bekennen.

Maar zelfs als het oordeel wél politiek objectief zou zijn, dan nóg is het niet consistent. Want waarom wint ‘de ijzersterke illustratie’ van Wilders het van Pechtolds Schip van Staat? Waarom wint Wilders met het herkauwen van de tsunamimetafoor die hij in 2006 al gebruikte het van Slobs anekdotische ontboezemingen? Als je als jury niet kunt uitleggen waarom je de ene stijlfiguur zwaarder weegt dan de andere, anders dan een politiek niet objectief verondersteld ‘groot ongemak’, dan heb je geen helder verhaal.

Bedoelde Pechtold dit met ‘Schip van Staat’? Best goed dan, eigenlijk

Ze hadden desnoods stijlfiguren kunnen turven: veertig claptraps van Wilders versus 37 van Buma, dus Wilders wint. Vooral met de stijlfiguren uit de categorie ‘schema’s’ (rijmvormen, claptraps) had dat misschien best gekund, maar zelfs zoiets simpels durfde de jury niet aan.

Dus…verdient Wilders die prijs?

Nee dus, en vanwege twee redenen. Ten eerste, de jury heeft een verkeerde bril opgezet. Door een dialectische bril bekeken verandert Wilders met zijn retorische stijlmiddelen iets wat een politieke dialoog moet zijn in een monoloog. Hij slaagt erin, en dat is knap – maar wat hij doet heeft niets te maken met debat.

Door Wilders hiervoor te belonen met een debatprijs laat de jury zien dat ze een primitieve opvatting heeft van wat een debat eigenlijk is: een reeks van speeches, standpunten uitventen, zonder inhoudelijke interactie met de gesprekspartners, zonder politiek resultaat.

'Supergoed debat!' - aldus het NDI

En ten tweede, vanuit een retorische bril bekeken, is de prijs voor zijn stijlmiddelen niet politiek objectief en zonder heldere criteria toebedeeld. Waarom moeten we het opgewarmde kliekje van de tsunami retorisch overtuigender vinden dan welke andere stijlfiguur dan ook? De jury legt het niet uit.

Wilders is misschien een chefkok op het gebied van retorica, maar hij verdient daarmee nog niet een prijs als grootmeester in het schaakspel van dialectica. Die debatprijs is dus onverdiend.

Geen reacties

(optioneel veld)
(optioneel veld)
Dit is om geautomatiseerde reacties te voorkomen. Het antwoord is natuurlijk 'negen', voor het geval uw talent voor hoofdrekenen u in de steek liet.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.