Einsteins stralenkrans

De wereld leek even op zijn kop te staan, afgelopen week: ‘Einstein zat er naast!’ schreeuwden de vele krantenkoppen. Het slimste genie aller-, allertijden heeft een denkfout gemaakt, zo hebben een stelletje Delftse onderzoekers aangetoond. Lieve hemel! Is dan niets meer zeker en is echt alles relatief, zelfs de relativiteitstheorie?

Verre van dat. Dit nieuwsbericht laat zien dat, hoe vaak onze theorieën en modellen over de werkelijkheid ook veranderen, we kunnen vertrouwen op één universele constante: de menselijke goedgelovigheid.

Hoe dat zit, lees je hieronder.

Wat het onderzoek vooral niet aantoonde

Wij van De Luistervinken zijn geen natuurkundigen, dus we laten de precieze uitleg van het recente onderzoek liever over aan de échte kenners. Maar zelfs met de povere kennis opgediept uit Discovery-documentaires en TimeLife-boeken over Einstein kunnen we vrij zeker stellen wat het Delftse onderzoek niet doet:

  • Het zet niet de hele natuurkunde op zijn kop: natuurkundigen wisten dit allang
  • Het ontkracht niet Einsteins bijzonderste bijdrage aan de natuurkunde: de relativiteitstheorie
  • Het bewijst niet dat Einstein stiekem eigenlijk dom was

Wat het Delftse onderzoek wél doet, is empirisch bewijs leveren in een debat dat Einstein in de jaren ’30 van de 20ste eeuw voerde met de jongens van de quantummechanica. Een debat dat voor natuurkundigen al lang was beslecht, met Einstein als de verliezer.

De mythe van Einstein

Maar dan naar die andere universele constante: de menselijke goedgelovigheid. Het beeld wat de moderne maatschappij heeft van Einstein is de perfecte illustratie van wat cognitief-psychologen het ‘halo-effect’ noemen. Het halo-effect is een denkfout waarbij je iemand die je goed, leuk of slim vindt, ook direct ándere goede, leuke en slimme eigenschappen toekent.

Denk aan de moeder van een terroriserende peuter: ‘mijn lieve Luuk of Finn of Mees, die doet dat soort dingen toch niet?’. Als we eenmaal positief over iemand denken, dan zijn we geneigd hun slechte eigenschappen weg te poetsen en hun positieve eigenschappen behoorlijk te overdrijven.

In de afgelopen eeuw hebben we de positieve eigenschappen van Einstein zozeer overdreven, dat hij voor veel mensen een messias geworden is, een vat vol wijsheden over Het Goede Leven, Opvoeding en Al Het Andere. Helemaal in het tijdperk van social media vliegen de wijze one-liners van de Württemberger je om de oren, zoals:

  • Everybody is a Genius. But If You Judge a Fish by Its Ability to Climb a Tree, It Will Live Its Whole Life Believing that It is Stupid
  • Logic will get you from A to B. Imagination will take you everywhere.
  • It's a miracle that curiosity survives formal education
  • Any man who reads too much and uses his own brain too little falls into lazy habits of thinking

De grenzen van Einsteins wijsheid

Het zal de lezer opvallen dat ik citaten kies met een bepaald thema: onderwijs. Deze citaten worden vaak gebruikt door gesjeesde kunstacademie-types, om te bewijzen dat het niet erg is dat ze hun wiskunde A niet hebben afgemaakt en dat ze nog steeds niet binnen de lijntjes kleuren, want zie je wel: ‘Einstein deed dat ook niet!’.

Deze dropouts begaan via het halo-effect een andere denkfout, die van de self-serving bias, door enthousiast mee te doen met de leugen dat Einstein, net als zijzelf, slecht was in wiskunde (dat was hij niet) en vond dat logisch denken de verbeelding beperkte.

Maar ja, als we Einstein als autoriteit aanwijzen op onderwijs, waarom dan ook niet als autoriteit op andere gebieden, zoals ons liefdesleven? Dan krijgen we pareltjes van wijsheid zoals:

  • Vreemdgaan? Ik zeg: DOEN!
  • Trouw met je nicht, da's een lekker wicht
  • Intimiteit in een huwelijk? Gedver wat gruwelijK!

Voor de duidelijkheid: Einstein heeft dit nooit gezegd. Wij hebben de quotes verzonnen, maar ze zijn wel gebaseerd op hoe Einstein daadwerkelijk zijn leven leidde: zijn eerste huwelijk was notoir ongelukkig en zijn tweede huwelijk was inderdaad met zijn nicht.

We doen hier dezelfde reductio ad absurdum rondom Einsteins vermeende wijsheid als dat Einstein deed met de quantummechanica: als we met de maatschappelijke aanname meegaan dat Einstein een autoriteit is voor alles, kunnen we dan leven met de logische consequenties van die aanname? Het antwoord is een daverend ‘nee’.

Als je de Boeddha ziet….maak ‘m dood!

OK, helder: Einstein was ook maar een mens, en zat er ook wel eens naast, niet alleen in zijn privéleven, maar zelfs in zijn specialisme, de natuurkunde. Maar wat kúnnen we hier nu mee?

Simpel: het fenomeen Einstein laat zien dat wij mensen ontzettend graag een categorisch en overdreven oordeel willen hebben over onze medemensen. Einstein wás OF briljant in alles OF hij zat er totaal naast in alles – een genuanceerd beeld bestaat niet. En dat categorisch oordeel gebruiken we om onze eigen mening te onderbouwen. We hebben ergens een mening over, niet omdat we er over nagedacht hebben, maar omdat iemand anders die we goed, leuk of slim vinden dat ook vindt.

En dat is dus wat je ermee kunt. Wees in discussies en gesprekken alert op de simpele drogreden die voortvloeit uit het halo-effect, wanneer je een mening onderbouwt door de mening van een ánder aan te halen.

Denk zoals de oude zenmeesters, die tegen hun leerlingen zeiden: zo gauw je de Boeddha ziet…maak ‘m dood! Oftewel: hou jezelf tegen, zo gauw je iemand dreigt te verheerlijken.

Geen reacties

(optioneel veld)
(optioneel veld)
Dit is om geautomatiseerde reacties te voorkomen. Het antwoord is natuurlijk 'negen', voor het geval uw talent voor hoofdrekenen u in de steek liet.
Persoonlijke info onthouden?
Kleine lettertjes: Alle HTML-tags behalve <b> en <i> zullen uit je reactie worden verwijderd. Je maakt links door gewoon een URL of e-mailadres in te typen.